به گزارش پایگاه خبری تحلیلی افق سناباد به نقل از ایسنا”سید مجید ظهیری -رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی- درباره چالشهای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش اظهار کرد: اساساً در پژوهش چیزی به نام شتاب معنا ندارد، بلکه آنچه اهمیت دارد حرکت است؛ حرکتی که از جنس صیرورت، خلاقیت، نوآوری، ایدهپردازی و نقد علمی است. اگر هوش مصنوعی در حد یک ابزار باقی بماند، همانند سایر فناوریها میتواند در خدمت پژوهش قرار گیرد، اما زمانی که از جایگاه ابزار خارج شده و کنترل ذهن، زبان و قوه خلاقه پژوهشگر را در دست بگیرد، باید نسبت به پیامدهای آن با حساسیت برخورد کرد.
وی استفاده از هوش مصنوعی را در کنار رعایت اخلاق پژوهش و راستیآزمایی منابع مفید دانست و تصریح کرد: خلاقیت، تفکر انتقادی و ایدهپردازی، همچنان مهمترین سرمایه هر پژوهشگر است.
ظهیری افزود: خطر اصلی آنجاست که پژوهشگر مسیر دشوار «شدن» و رشد علمی را فدای رسیدن سریع به خروجی ظاهراً کامل کند. شتابزدگی واقعی در پژوهش، دور زدن فرآیند اندیشیدن، تحلیل و مواجهه ذهنی با مسئله است. بسیاری از دانشجویان نیز به دلیل فشارهای آموزشی یا ضعف در مهارتهای پایه پژوهش، برای کوتاه کردن مسیر مطالعه، تحلیل و ترکیب مفاهیم به هوش مصنوعی روی میآورند؛ در حالی که واگذاری طراحی مسئله و ساختار منطقی پژوهش به ماشین، پژوهشگر را از جایگاه خالق اثر به یک اپراتور منفعل تبدیل میکند.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی درباره مهمترین آسیبهای استفاده بیضابطه از هوش مصنوعی در تحقیقات علمی گفت: پژوهش در طول تاریخ با جعل، تقلب و تخلف علمی روبهرو بوده و امروز نیز گسترش هوش مصنوعی، نگرانیهای تازهای در این زمینه ایجاد کرده است. مهمترین عامل صیانت از اخلاق پژوهش، خود پژوهشگر و تقوای علمی اوست؛ چراکه این خودتنظیمی مرز میان اصالت علمی و انتحال را مشخص میکند.
ظهیری ادامه داد:
از مهمترین آسیبهای این روند میتوان به تنبلی شناختی و کاهش توان تفکر انتقادی اشاره کرد. هنگامی که پژوهشگر تحلیل دادهها یا استدلالهای علمی را به طور کامل به هوش مصنوعی واگذار کند، به مرور تواناییهای فکری او تضعیف میشود. همچنین متون تولیدشده توسط ماشین، اگرچه ظاهری روان و متقاعدکننده دارند، اما ممکن است از نظر معرفتشناختی فاقد انسجام و عمق باشند و همین مسئله در بلندمدت به تولید مقالاتی منجر شود که استاندارد ظاهری دارند، اما فاقد نوآوری و زایش علمی هستند.
وی با تأکید بر اینکه پژوهشگر نباید به هیچ چیز جز خلاقیت، مهارت، زبان و تفکر خود تکیه کند، اظهار کرد: هوش مصنوعی تنها یک ابزار است؛ همانگونه که اره دستی یا برقی برای یک نجار ماهر صرفاً انجام برخی مراحل کار را آسانتر میکند و جایگزین هنر و خلاقیت او نمیشود. تفکر انتقادی، شک، ارزیابی و خلق ایدههای نو، ویژگی ذهن انسان است و الگوریتمها تنها قادر به بازتولید الگوهای موجود هستند، نه خلق مفاهیم کاملاً بدیع یا کشف روابط پنهان میان پدیدهها. از این رو اتکای افراطی به هوش مصنوعی، جسارت پرسشگری و نوآوری علمی را از پژوهشگر میگیرد.
استفاده از ابزار هوش مصنوعی باید با کنترل و راستیآزمایی همراه باشد
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی درباره خطر تولید اطلاعات نادرست توسط هوش مصنوعی اظهار کرد: استفاده از این ابزار باید همواره با کنترل و راستیآزمایی همراه باشد، بهویژه در بخش ارجاعات و منابع. مدلهای زبانی بر اساس پیشبینی آماری واژهها عمل میکنند، نه درک واقعی حقیقت؛ از همین رو پدیده «توهم هوش مصنوعی» در آنها مشاهده میشود و ممکن است نام نویسندگان، عناوین مقالات، منابع یا حتی شناسههای DOI کاملاً جعلی تولید کنند. اگر پژوهشگر بدون بررسی این اطلاعات از آنها استفاده کند، اعتبار علمی پژوهش خود را زیر سؤال خواهد برد.
وی با اشاره به ملاحظات اخلاق پژوهش تصریح کرد: ایده، تحلیل، ادبیات و زبان پژوهش باید متعلق به خود پژوهشگر باشد و نباید از هوش مصنوعی خواست که به جای او فکر یا نگارش کند. سبک نگارش، هویت و اثر انگشت شناختی هر پژوهشگر است و زمانی که متن توسط ماشین تولید شود، پیوند میان اندیشه و بیان از بین میرود. از منظر اخلاق پژوهش، انتشار متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی به نام پژوهشگر، نوعی سرقت ادبی نوین و نقض اصل شفافیت محسوب میشود و پژوهشگر باید مسئولیت همه واژگان و تحلیلهای ارائهشده را شخصاً بر عهده بگیرد.
ظهیری در ادامه با اشاره به سیاستهای کشور در این حوزه اظهار کرد: وزارت علوم بهتازگی آییننامهای برای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش ابلاغ کرده که اقدامی ضروری و مثبت در جهت ساماندهی این فناوری است، اما با توجه به سرعت تحولات فناوری، این دستورالعملها باید بهصورت مستمر بهروزرسانی شوند. همچنین لازم است دانشگاهها، کمیتههای اخلاق پژوهش و نشریات علمی نیز دستورالعملهای تخصصی متناسب با رشتههای مختلف را تدوین کنند تا ضمن بهرهگیری از ظرفیتهای هوش مصنوعی، اصالت تولیدات علمی حفظ شود.
وی درباره راهکار ایجاد تعادل میان استفاده از هوش مصنوعی و حفظ اصالت پژوهش خاطرنشان کرد: ایده و ادبیات پژوهش باید در ذهن پژوهشگر شکل بگیرد و هرگونه استفاده از هوش مصنوعی نیز به صورت شفاف و با ذکر نوع ابزار و نحوه استفاده از آن در مقاله اعلام شود. هوش مصنوعی میتواند در نقش دستیار پردازش برای ساماندهی دادهها، استخراج کلیدواژهها، جستوجوی پیشینه پژوهش یا اصلاح نگارشی به کار گرفته شود، اما تحلیل، استدلال و نتیجهگیری باید کاملاً بر عهده پژوهشگر باشد. این شفافیت، نه تنها از ارزش علمی اثر نمیکاهد، بلکه نشاندهنده صداقت و بلوغ حرفهای پژوهشگر است.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی درباره نرمافزارهای تشخیص استفاده از هوش مصنوعی یادآور شد: این ابزارها چندان قابل اعتماد نیستند، زیرا هم با خطاهای مثبت و منفی همراه هستند و هم میتوان آنها را با بازنویسی متن فریب داد. داوران و ارزیابان خبره بهتر از هر نرمافزاری میتوانند اصالت یک پژوهش را تشخیص دهند، زیرا با بررسی پیوستگی استدلال، عمق تحلیل، شیوه نقد و تناسب سبک نگارش با سابقه علمی نویسنده، بهخوبی درمییابند که یک اثر حاصل اندیشه پژوهشگر است یا محصول بازتولید ماشینی؛ موضوعی که تاکنون هیچ الگوریتمی نتوانسته آن را بهطور کامل شبیهسازی کند.
